Przejdź do głównej zawartości

Prawa autorskie w zatrudnieniu


Jeżeli utwór powstał w ramach wykonywania obowiązków służbowych, na podstawie zawartej umowy o pracę, właścicielem utworu z mocy prawa staje się pracodawca, a nie twórca. Jest to sytuacja diametralnie inna od przyjętej zasady, że twórca jest uprawniony, zarówno z tytułu osobistych, jak i majątkowych praw autorskich, do przejawów swojej pracy twórczej.

W związku z tym, na wstępie wypada przypomnieć jakie prawa posiada twórca w związku ze stworzeniem utworu. Przede wszystkim jest on uprawniony z tytułu tzw. osobistych praw autorskich. Osobiste prawa autorskie są niezbywalne, immanentnie związane z osobą twórcy, stanowią o jego więzi z utworem. Przez osobiste prawa autorskie należy rozumieć:
- sam fakt autorstwa i uprawnienie do legitymowania się jako autor danego dzieła;
- prawo do oznaczenie utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo prawo do udostępniania go anonimowo;
- prawo do nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelne wykorzystanie;
- prawo do decydowanie o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
- uprawnienie do nadzorowania w jaki sposób utwór jest wykorzystywany.

Ponadto, twórca jest władny z tytułu tzw. majątkowych praw autorskich, które przejawiają się w uprawnieniach twórcy do swobodnego zarządzania swoim dorobkiem twórczym i czerpania z tego tytułu pożytków. Są to prawa zbywalne. Twórca jest uprawniony do przekazywania swojego utworu do korzystania przez osoby trzecie, czerpiąc z tego określone korzyści (np. w zamian za wynagrodzenie). Jest to sytuacja powszechnie znanych i zawieranych umów licencyjnych.

Ponadto, twórca z racji posiadania majątkowych praw autorskich do utworu jest uprawniony także do definitywnego wyzbycia się tych majątkowych praw autorskich na rzecz osoby trzeciej, pozbawiając w ten sposób samego siebie możliwości dalszego korzystania z własnego utworu, jak i możliwości przekazywania tego utworu innym do korzystania. Jest to sytuacja równie powszechnie znanych i zawieranych umów o przeniesienie majątkowych praw autorskich.

Warto pamiętać, że zarówno umowa licencyjna na korzystanie z utworu, jak również umowa przeniesienia majątkowych praw autorskich wymaga dla swej ważności sporządzenia w formie pisemnej.

Zakres praw twórcy jest inny, w sytuacji gdy twórca opracował działo w ramach realizacji umowy o pracę, w celu wykonywania swoich obowiązków pracowniczych. Przy czym osobiste prawa autorskie pozostają po stronie twórcy niezmiennie, jako iż są związane immanentnie z jego osobą. Natomiast, właścicielem utworu z rozumieniu majątkowym staje się automatycznie z chwilą przyjęcia utworu, pracodawca. To pracodawca jest uprawniony z tytułu majątkowych praw autorskich, a nie pracownik-twórca. Oznacza to, że pracodawca może zawierać z podmiotami trzecimi umowy licencyjne, czy też umowy przeniesienia majątkowych praw autorskich do danego utworu i czerpać z tego tytułu pożytki. Natomiast jedyną korzyścią stricte majątkową pracownika z tytułu stworzenia utworu jest wynagrodzenie za pracę. Wynagrodzenie za pracę, przewidziane w umowie o pracę, zawiera w sobie wynagrodzenie z tytułu przeniesienia majątkowych praw autorskich do utworu pracowniczego. Zatem już przy zawieraniu umowy strony powinny wziąć pod uwagę zasadę ekwiwalentności świadczeń i zasadę godziwego wynagrodzenia oraz uwzględnić w wynagrodzeniu za pracę, wartość pracy twórczej pracownika.

Opisywana konstrukcja utworu pracowniczego jest zawarta w treść art. 12 ust. 1 ustawy z 4 lutego 1994 Prawo autorskie i prawa pokrewne (t.j. Dz.U. 2018, poz. 1191): pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.

Warto jednak podkreślić, że nie każdy utwór stworzony przez pracownika, będzie utworem pracowniczym, ale tylko taki, który jest efektem wykonywania obowiązków służbowych. W ten sposób wypowiedział się m.in. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 8.11.2012 r. (I ACA 602/12, Legalis) podnosząc, że „kwalifikacja utworu jako pracowniczego wymaga, by powstał on w wyniku zobowiązania pracownika do wykonywania pracy obejmującej obowiązki twórcze w znaczeniu prawa autorskiego, art. 12 ust. 1 ustawy nie może być natomiast stosowany w przypadku występowania innych powiązań między utworem a stosunkiem pracy, w tym nie obejmuje sytuacji, w których utwór powstał jedynie w związku czasowym, miejscowym, przy okazji wykonywania pracy bądź dzięki przyczynieniu się pracodawcy (…). Pakiet uzyskanych przez pracodawcę z mocy art. 12 ust. 1 ustawy praw ograniczony jest celem umowy o pracę i zgodnym zamiarem stron przeniesienia tych praw, nie może być zatem tak, że autorskie prawa majątkowe przechodzą na pracodawcę w sytuacji gdy do obowiązków pracownika w ramach stosunku pracy nie należało tworzenie tego rodzaju utworów, a taka sytuacja wystąpiła w rozpoznawanej sprawie. Przesłanka zgodnego zamiaru stron oznacza, iż obie strony, a więc pracodawca i twórca w momencie nałożenia obowiązku stworzenia konkretnego utworu, powinny mieć świadomość i akceptować określony zakres gospodarczego korzystania z utworu. (…) Okoliczność, iż przyjętą praktyką było dokumentowanie za pomocą zdjęć przebiegu targów celem przekazania pracodawcy i pracownikom informacji o ich przebiegu i uzyskania inspiracji dla projektantów i grafików, nie oznacza, że tego rodzaju działalność była objęta obowiązkami na podstawie umowy o pracę, a pozwany mógł dowolnie i nieodpłatnie wykorzystywać każde zdjęcie wykonane przez powoda uznając, iż przysługują mu do niego autorskie prawa majątkowe, mimo że wykonanie zdjęcia nie było powierzone powodowi, a wykonane zostało przy okazji wykonywania obowiązków pracowniczych, prywatnym aparatem".

Podobnie wypowiedział się  Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 3.7.2009 r. (III SA/WA 34/09, Legalis), w którym stwierdził, że „umowa o pracę winna określać rodzaj pracy, czyli zakres obowiązków pracownika, zamiar nałożenia na niego obowiązku wykonywania dzieł w rozumieniu prawa autorskiego winien wynikać wprost z treści umowy. Dopiero w razie nałożenia na pracownika obowiązku wykonania utworu w rozumieniu prawa autorskiego w umowie o pracę, będzie mogło mieć zastosowanie domniemanie z art. 12 ust. 1 PrAut".

Opisywana powyżej konstrukcja utworu pracowniczego nie jest jedyną możliwą. I pracownik i pracodawca mogą w umowie o pracę inaczej ułożyć swoje prawa i obowiązki związane z twórczą pracą zawodową pracownika. Istnieje możliwość wprowadzenia postanowienia, że żadne przejawy działalności twórczej pracownika, nawet te bezpośrednio związane z realizacją obowiązków służbowych, nie będą z mocy prawa przechodzić na pracodawcę, a aby tak się stało koniecznym jest zawarcie odrębnej umowy licencyjnej albo umowy przeniesienia majątkowych praw autorskich.

Jeżeli jednak w umowie o pracę strony nic nie postanowią, nic nie zapiszą, wówczas zadziała wyżej opisywania konstrukcja → pracodawca automatycznie, z chwilą przejęcia utworu, stanie się uprawniany z tytułu majątkowych praw autorskich do dzieła swojego pracownika, stworzonego w ramach wykonywania obowiązków służbowych.

Warto pamiętać, że konstrukcja utworu pracowniczego nie znajduje zastosowania w przypadku utworów stworzonych na gruncie umowy zlecenie, czy też umowy o dzieło.

Niezależnie od powyższej konstrukcji utworu pracowniczego, istnieją także odrębne regulacje prawne poświęcone utworom naukowym oraz programom komputerowym. Ale o tym w ramach kolejnych wpisów blogowych.

Katarzyna Ludwichowska
Radca prawny


Komentarze

Popularne posty z tego bloga

Legalizacja zatrudnienia cudzoziemców

Jako szkoleniowiec i praktyk w prowadzeniu postępowań administracyjnych dotyczących legalizacji pobytu i zatrudnienia cudzoziemców w Polsce, chciałabym Państwu przybliżyć kilka zasad związanych z legalnym zatrudnieniem cudzoziemców. Jest to temat bardzo trudny, ale jednocześnie bardzo newralgiczny w codziennej działalności przedsiębiorców zatrudniających lub zamierzających zatrudnić cudzoziemca, gdyż naruszenie przepisów prawa w tym zakresie może skutkować pociągnięciem pracodawcy do odpowiedzialności karnej, administracyjnej, a także odszkodowawczej wobec samego cudzoziemca. Z kolei sam cudzoziemiec może zostać zobowiązany do opuszczenia terytorium RP, z zakazem powtórnego wjazdu przez określony czas.
Transgraniczne prawo pracy kieruję się podstawową zasadą lex loci laboris, to znaczy podejmowanie pracy odbywa się w trybie i na zasadach obowiązujących w państwie zatrudnienia, w państwie wykonywania pracy. Dlatego też, wobec cudzoziemców zatrudnionych w Polsce znajdą, co do zasady, z…

Legalizacja zatrudnienia cudzoziemców c.d. - zezwolenia na pracę

Ostatni wpis na blogu zakończyłam informacją, że nielegalnym zatrudnieniem cudzoziemca jest m.in. sytuacja, gdy cudzoziemiec wykonuje pracę na innych warunkach lub na innym stanowisku, niż te określone w zezwoleniu na pracę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 2 kwietnia 2009 r. (II SA/Wa 1677/08), podniósł, że "w przypadku zezwoleń na pracę cudzoziemców najistotniejsze jest to, by cudzoziemiec który otrzymał stosowne zezwolenie wykonywał jedynie tę pracę, która została określona w zezwoleniu. W przeciwnym wypadku praca, której cudzoziemiec się podejmuje, wykonywana jest przez niego nielegalnie."
W związku z tym, chciałabym w tym miejscu przybliżyć samą instytucję zezwolenia na pracę oraz skonkretyzować sytuacje kiedy wykonywanie pracy na innych warunkach lub na innym stanowisku jest nielegalnym zatrudnieniem.
Procedura wydawania zezwolenia na pracę jest postępowaniem administracyjnym i jest prowadzana zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administ…